profitisilias.com.gr

Switch to desktop Register Login

 

Η Νηστεία κατά τον Άγιο Ιωάννη το Χρυσόστομο
Θεωνά Πλιάντη
Αρχιμανδρίτη
Πτυχιούχου Προγράμματος Ιερατικών Σπουδών
Ανωτάτης Εκκλησιαστικής Ακαδημίας Θεσσαλονίκης-
Εφημέριου Ι.Ν. Αγίου Προφήτου Ηλιού Πυλαίας Θεσσαλονίκης


Η πνευματική νηστεία έχει ευεργετικές επιπτώσεις και στη σωματική υγεία, και η σωματική υγεία πάλι τρέφει και ενισχύει την "ψυχή και το νου του ανθρώπου’’.
Με αφορμή τη νηστεία ο ιερός Χρυσόστομος κάνει μια αναδρομή σ’ ολόκληρη την ιστορία της θείας οικονομίας. Μ’ αυτόν τον τρόπο τη συνδέει με πρόσωπα και γεγονότα, αλλά και την παρομοιάζει με καταστάσεις που αφορούν την πνευματική ζωή του κάθε χριστιανού.
Ανάγει τη σύστασή της στην εποχή της δημιουργίας. Ως πρώτο «εἶδος νηστείας» θεωρεί την εντολή προς τους πρωτόπλαστους, σύμφωνα με την οποία μπορούσαν να τρώνε από όλους τους καρπούς των δέντρων του παραδείσου εκτός από τον καρπό της γνώσης του καλού και του κακού. Σκοπός της εντολής ήταν η άσκηση της υπακοής. Έτσι ο άνθρωπος θα διδάσκονταν ότι βρίσκεται κάτω από έναν Κύριο, στον οποίο οφείλει να υπακούει.
Ο Αδάμ όμως παραβαίνει την εντολή και βιώνει τον θάνατο, τόσο τον σωματικό όσο και τον πνευματικό. Η παράβαση οφείλεται κατά τον ιερό Χρυσόστομο και τους άλλους πατέρες της Εκκλησίας σε δύο αιτίες: στη γαστριμαργία και τον εγωισμό. Και οι δύο αυτές αιτίες , η μια υλική (γαστριμαργία) και η άλλη ψυχική (εγωισμός), είναι αποτέλεσμα του πειρασμού, που έβαλε στον νου και στην καρδιά των πρωτοπλάστων την ιδέα της ισοθεΐας. Έτσι, στην κακία της γαστριμαργίας αντιπαρατίθεται η νηστεία, οποία θεωρείται ως μέσο για τη θεραπεία του κακού και ως αιτία για την απόλαυση των ανέκφραστων αγαθών.
Στην μεταπτωτική κατάσταση η νηστεία μπορεί να βοηθήσει τον αμαρτωλό άνθρωπο να ξαναγυρίσει στον χαμένο παράδεισο. Επομένως εάν η νηστεία ήταν αναγκαία μέσα στον παράδεισο πολύ περισσότερο είναι αναγκαία έξω από αυτόν, εφόσον ο άνθρωπος είναι συνεχώς εκτεθειμένος στους πειρασμούς του Διαβόλου.
Ωστόσο, η νηστεία αρχίζει να γίνεται θεσμός και να εντάσσεται ως βασικό στοιχείο της πνευματικής ζωής της ιουδαϊκής θρησκείας με την παράδοση του Νόμου του Μωυσή. Η Παλαιά Διαθήκη αναφέρει ως πρώτους αγωνιστές με όπλο τη νηστεία τον Μωυσή και τον Ηλία. Και οι δύο τη χρησιμοποιούν ως μέσο για να προσεγγίσουν και να επικοινωνήσουν με τον Θεό. Έτσι ο Μωυσής παραλαμβάνει τον Νόμο από τον Θεό και ο Ηλίας αναλαμβάνεται με πύρινο άρμα στον ουρανό. Άλλο βιβλικό υπόδειγμα νηστείας αποτελούν ο προφήτης Δανιήλ και οι τρεις παίδες. Εξηγώντας ο ιερός Χρυσόστομος τον τρόπο με τον οποίο νήστευε ο Δανιήλ παρατηρεί ότι τη στάχτη τη χρησιμοποιούσε για να του υπενθυμίσει τη γήινη φύση του, τον σάκκο για να ταπεινώσει τη σκληρότητά του και τέλος τη νηστεία για να του υπενθυμίσει τον απολεσθέντα παράδεισο. Ανάμεσα στους νηστευτές της Π.Δ. συμπεριλαμβάνεται και ο Δαβίδ, ο οποίος αφού έπεσε σε διπλό βαρύ αμάρτημα, τελικά συναισθάνθηκε το μέγεθος της ηθικής του πτώσης και μετανόησε. Δείχνοντας την μετάνοιά του με τη νηστεία, δάκρυα, συνεχείς θρήνους και προσευχές απέσπασε την εύνοια του Θεού και επανήλθε στην προηγούμενή του αξία. Τα σωτήρια αποτελέσματα της νηστείας όπου ολόκληρη πόλη σώθηκε είναι η περίπτωση των κατοίκων της πόλεως Νινευή. Οι Νινευίτες ανταποκρίθηκαν αμέσως στο κήρυγμα του προφήτη Ιωνά και διέφυγαν την ολοκληρωτική καταστροφή. Στην περίπτωση αυτή διαπιστώνεται η άμεση σύνδεση της νηστείας με την αληθινή και ειλικρινή μετάνοια και προσευχή. Βασικό γνώρισμά της είναι η ταπείνωση.
Ο χριστιανισμός, που η γένεσή του αρχίζει με την ενανθρώπηση του Λόγου και την ίδρυση της Εκκλησίας, καθιέρωσε τη νηστεία ως θεσμό με απώτερο σκοπό τη σωτηρία του ανθρώπου. Αντιπροσωπευτικός τύπος νηστευτή αποτελεί ο Ιωάννης ο Βαπτιστής, στον οποίο η νηστεία συνδέεται με τον σκληρό και θεάρεστο τρόπο της ζωής του. Ως κατεξοχήν πρότυπο νηστείας η Καινή Διαθήκη προβάλλει τον Ιησού Χριστό, όμως μόνο για τις σαράντα ημέρες που νήστευσε μετά το βάπτισμά Του. Η διαφορά Ιωάννη Βαπτιστή και Ιησού Χριστού σχετίζεται άμεσα με την αποστολή τους. Έτσι, ενώ το κήρυγμα του Ιωάννη ήταν κήρυγμα μετάνοιας και προετοιμασίας για να δεχτούν οι άνθρωποι το κήρυγμα του Ιησού, το έργο του Χριστού ήταν απολυτρωτικό και σωτήριο. Ωστόσο, στην Καινή Διαθήκη συναντούμε και άλλες περιπτώσεις νηστείας, όπως του Κορνηλίου, των Αποστόλων για την ανάθεση του ιεραποστολικού έργου στον Παύλο και τον Βαρνάβα, καθώς και στις περιστάσεις όπου ο απόστολος Παύλος χειροτονούσε και εγκαθιστούσε πρεσβυτέρους στις νεοσύστατες χριστιανικές κοινότητες, αφού πάντα πριν από την χειροτονία προηγούνταν η νηστεία. Σύμφωνα με την θεολογία της Καινής Διαθήκης πρέπει να νηστεύουμε στις στιγμές των δοκιμασιών και πριν την ανάληψη κάθε μεγάλου έργου.
Ο ιερός Χρυσόστομος δεν περιορίζει τη νηστεία στην αποχή από το φαγητό και το ποτό, αλλά την εντάσσει σε ολόκληρο το φάσμα της πνευματικής τελείωσης του ανθρώπου. Έτσι, τη συνδέει άμεσα με όλες τις αρετές. Η νηστεία δεν είναι αυτοσκοπός και για το λόγο αυτό δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ανεξάρτητα από τον χριστιανικό τρόπο ζωής. Κάτι τέτοιο φαίνεται ξεκάθαρα στη ζωή των μοναχών. Οι μοναχοί τρώνε μόνο μια φορά την ημέρα μετά το δείπνο, επειδή γνωρίζουν ότι «πένθους ὁ παρὼν καιρὸς καὶ νηστείας». Η αυστηρή νηστεία οφείλεται στο ότι τρώνε όχι για να απολαύσουν τα διάφορα φαγητά, αλλά τόσο μόνο όσο χρειάζεται για να διατηρούνται στη ζωή. Έτσι τα μοναστήρια αναδεικνύονται σε τόπους όπου κυριαρχεί η νηστεία, δεν υπάρχει γέλιο, ούτε πλήθος βιοτικών πραγμάτων, αλλά σάκκος, σποδός και μόνωση.
Η νηστεία έχει ως πρωταρχικό σκοπό την κάθαρση του νηστευτή από τα πάθη, η οποία συντελεί ώστε η προσευχή να γίνεται πιο ανάλαφρη και αποτελεσματική. Θεωρείται ως μέσο κυριαρχίας του πνεύματος πάνω στη σάρκα, το οποίο επιτυγχάνεται με την εγκράτεια. Η κυριαρχία της εγκράτειας σημαίνει τη γαλήνη των ορθών λογισμών. Σε άλλα χωρία η νηστεία παραβάλλεται με την άνοιξη. Αναγνωρίζεται ως πνευματική άνοιξη, που έχει ως αποτέλεσμα την αληθινή γαλήνη των ψυχών και των λογισμών. Η άνοιξη της νηστείας κατευνάζει όλες τις παράλογες επιθυμίες και στο τέλος στεφανώνει τον αγωνιστή όχι με άνθη αλλά με πνευματικά χαρίσματα. Ο ιερός Χρυσόστομος χρησιμοποιώντας μια γλώσσα απολύτως συμβολική παρομοιάζει τη νηστεία με φάρμακο, αλλά και με όπλο. Αυτό συμβαίνει γιατί τόσο το φάρμακο όσο και το όπλο χρησιμοποιούνται για να καταστείλουν νοσηρές καταστάσεις, όπως η ασθένεια και ο πόλεμος. Έτσι η νηστεία εφοδιάζει τον άνθρωπο με το κατάλληλο φάρμακο εναντίον των πειρασμών, καθώς και μ’ ένα ακαταμάχητο όπλο κατά των μεγάλων δοκιμασιών.
Ένα ακόμα θέμα που απασχολεί τον ιερό Χρυσόστομο είναι η άμεση σχέση μεταξύ νηστείας και σωματική υγείας. Οι ασθένειες αιτία έχουν τα πάθη του ανθρώπου. Σύμφωνα μ’ ένα αξιοσημείωτο ρητό του ιερού Χρυσοστόμου όσο το σώμα «θάλπηται», τόσο περισσότερο η ψυχή «θάπτεται». Η υπερβολή στην διατροφή προκαλεί φθορά. Το φαγητό ονομάστηκε τροφή γιατί τρέφει το σώμα και δεν το καταστρέφει. Το σώμα, ως ναός του Αγίου Πνεύματος, αξίζει την προσοχή και την περιποίησή μας. Το θέμα της γαστριμαργίας ανάγεται στην κακή προαίρεση. Το σώμα έχει ανάγκη από τροφή και όχι από τρυφή. Η λιτή τράπεζα θεωρείται ως η μητέρα της υγείας. Για να είμαστε υγιείς οφείλουμε να τρώμε τόσο, όσο χρειάζεται για να ζήσουμε. Αντίθετα, η απόλαυση είναι εχθρός όχι μόνο για την ψυχή αλλά και για το σώμα. Αυτό συμβαίνει γιατί η λαιμαργία εξασθενίζει τη δύναμη του σώματος και μαραίνει την ψυχή.
Η νηστεία ταπεινώνει το σώμα, χαλιναγωγεί τα πάθη, καθιστά την ψυχή πιο καθαρή, της δίνει φτερά, την ανεβάζει ψηλά και την κάνει ανάλαφρη. Σε συνδυασμό μάλιστα με την προσευχή χαρίζει στον πιστό μεγάλη ευσέβεια και φιλοσοφημένη σκέψη που μεταβάλλουν τον άνθρωπο σε άγγελο. Με την απαλλαγή των αμαρτημάτων και τη διόρθωση του βίου με την άσκηση των αρετών, ο άνθρωπος γίνεται πιο φιλάνθρωπος και κοινωνικός, συμπονετικός και ευκολοπλησίαστος, μεταφέροντας το κέντρο βάρους από τον εαυτό του στους συνανθρώπους του. Μ’ αυτόν τον τρόπο εκπληρώνει τις δύο μεγάλες εντολές του Κυρίου, όπου σ΄ αυτές κρέμονται όλος ο Νόμος και οι προφήτες.

Καλή Σαρακοστή !!!